Podmioty ekonomii społecznej:

Spółdzielnia jest dobrowolnym zrzeszeniem nieograniczonej liczby osób, o zmiennym składzie osobowym i zmiennym funduszu udziałowym, które w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą. Spółdzielnia może również prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków i ich środowiska.

Dokonując typologii spółdzielni dosyć często przyjmuje się kryterium przedmiotu działalności, dzieląc spółdzielnie na handlowe, mieszkaniowe, usługowe itd. Innym rodzajem podziału mogłaby być klasyfikacja spółdzielni ze względu na funkcję, jaką spełniają w stosunku do członków. Przykładowo, jeżeli powiązanie ze spółdzielnią wynika z faktu zaspokojenia określonej potrzeby, to będziemy mówić o spółdzielniach konsumenckich, często nazywanych spółdzielniami użytkowników. Jeżeli zaś powiązanie to ma charakter stosunku pracy, wtedy mowa będzie o spółdzielniach pracy.
Największe znaczenie z punktu widzenia ekonomii społecznej mają następujące typy spółdzielni:
a) Spółdzielnia pracy, gdzie przedmiotem gospodarczej działalności jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków. Osobista praca członków spółdzielni jest niezbędna dla realizacji celu gospodarczego każdej spółdzielni pracy, dlatego też spółdzielnia i wszyscy jej członkowie mają obowiązek nawiązywania stosunku pracy i pozostawania w nim.

Szczególnym rodzajem spółdzielni pracy jest spółdzielnia inwalidów i spółdzielnia niewidomych, której przedmiotem działalności jest zawodowa i społeczna rehabilitacja inwalidów i niewidomych przez pracę w prowadzonym wspólnie przedsiębiorstwie. Działalność spółdzielni reguluje ustawa Prawo Spółdzielcze z 1982 r. z późniejszymi zmianami.
b) Spółdzielnia inwalidów i spółdzielnia niewidomych, które mają wieloletnie tradycje sięgające okresu powojennego i cechują się wysokim wskaźnikiem zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Na przestrzeni lat w sytuacji wzrostu konkurencji, zniesieniu monopolu na pewne usługi i towary pochodzące z tych spółdzielni wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych obniżył się pozostając obecnie na poziomie ok. 60%.

Spółdzielnie inwalidów zatrudniają osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym i umiarkowanym. Kładą duży nacisk na rehabilitację zawodową. W spółdzielniach tych znajdują zatrudnienie osoby niepełnosprawne z tzw. schorzeniami specjalnymi. Inne zakłady pracy chronionej prawie w ogóle nie zatrudniają osób niewidomych, głuchych, epileptyków, chorych psychicznie i chorych umysłowo. Spółdzielnie inwalidów cechują się wysokim poziomem zabezpieczeń socjalnych i bogatym wachlarzem form pomocy z zakładowego funduszu rehabilitacji. Z tego funduszu finansowana najczęściej jest opieka medyczna, przychodnia rehabilitacyjna, sprzęt rehabilitacyjny, lekarstwa i inne.
c) Spółdzielnia socjalna - pierwsza w Polsce forma prawna, którą ustawa (z dnia 27 kwietnia 2006 roku o spółdzielniach socjalnych) wprost określiła jako przedsiębiorstwo społeczne. Przedmiotem działalności spółdzielni socjalnej jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków. Spółdzielnia socjalna działa na rzecz społecznej i zawodowej reintegracji jej członków.

Spółdzielnię socjalną mogą założyć: osoby bezrobotne, bezdomni realizujący indywidualny program wychodzenia z bezdomności, uzależnieni od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego, uzależnieni od narkotyków lub innych środków odurzających, po zakończeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej, chorzy psychicznie, zwalniani z zakładów karnych, uchodźcy realizujący indywidualny program integracji, osoby niepełnosprawne.
Centrum Integracji Społecznej (CIS) to jednostka organizacyjna utworzona przez jednostkę samorządu terytorialnego lub organizację pozarządową, realizująca reintegrację zawodową i społeczną poprzez prowadzenie dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym programów edukacyjnych, obejmujących m.in. nabywanie umiejętności zawodowych, przekwalifikowanie lub podwyższanie kwalifikacji zawodowych oraz nabywanie innych umiejętności niezbędnych do codziennego życia. CIS nie jest samodzielnym podmiotem prawnym lecz formą prawną adresowaną do instytucji oraz organizacji pozarządowych pracujących z osobami zagrożonymi wykluczeniem społecznym. W grupie beneficjentów CIS są te same grupy osób, które mogą założyć spółdzielnię socjalną. Centrum integracji społecznej jest jednostką organizacyjną realizującą reintegrację zawodową i społeczną (pojęcia te zdefiniowano ustawą) przez następujące usługi:
•         kształcenie umiejętności pozwalających na pełnienie ról społecznych i osiąganie pozycji społecznych dostępnych osobom nie podlegającym wykluczeniu społecznemu;
•         nabywanie umiejętności zawodowych oraz przyuczenie do zawodu, przekwalifikowanie lub podwyższanie kwalifikacji zawodowych;
•        naukę planowania życia i zaspokajania potrzeb własnym staraniem, zwłaszcza przez możliwość osiągnięcia własnych dochodów przez zatrudnienie lub działalność gospodarczą;
•      uczenie umiejętności racjonalnego gospodarowania posiadanymi środkami pieniężnymi.

Utworzyć Centrum może wójt (burmistrz/prezydent miasta) i organizacja pozarządowa (w rozumieniu przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie działające na rzecz osób, o których mowa niżej). Centrum utworzone przez wójta działa w formie gospodarstwa pomocniczego, zgodnie z przepisami o finansach publicznych, natomiast centrum utworzone przez organizację pozarządową działa w formie jednostki wyodrębnionej organizacyjnie i finansowo w sposób zapewniający należytą identyfikację pod względem organizacyjnym i finansowym. Status Centrum nadaje wojewoda, w drodze decyzji administracyjnej.

Oferta zatrudnienia w Centrach może być skierowana do:
•         bezdomnych realizujących indywidualny program wychodzenia z bezdomności, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
•         uzależnionych od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego;
•         uzależnionych od narkotyków lub innych środków odurzających, po zakończeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej;
•         chorych psychicznie, w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego;
•         długotrwale bezrobotnych w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy;
•         zwalnianych z zakładów karnych, mających trudności w integracji ze środowiskiem, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
•         uchodźców realizujących indywidualny program integracji, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
•         osób niepełnosprawnych, w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którzy podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie są w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym.


Klub Integracji Społecznej (KIS) to jednostka, której celem jest udzielenie pomocy osobom indywidualnym oraz ich rodzinom w odbudowywaniu i podtrzymywaniu umiejętności uczestnictwa w życiu społeczności lokalnej, w powrocie do pełnienia ról społecznych oraz w podniesieniu kwalifikacji zawodowych, jako wartości na rynku pracy.

KIS działa na rzecz integrowania się osób o podobnych trudnościach i problemach życiowych. To jednostka pomagająca samo organizować się ludziom w grupy, podejmować wspólne inicjatywy i przedsięwzięcia w zakresie aktywizacji zawodowej, w tym zmierzające do tworzenia własnych miejsc pracy. KIS zostaje powołany przez jednostkę samorządu terytorialnego lub organizacja pozarządowa. Działalność KIS reguluje ustawa z 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym. Klub może zostać utworzony przez Gminę lub organizację pozarządową prowadzących reintegrację zawodową i społeczną dla osób, o których mowa w pkt 4 (tj. takich, które mogą zostać zatrudnione w centrum integracji społecznej).
W klubach integracji społecznej można organizować w szczególności:
działania mające na celu pomoc w znalezieniu pracy na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy, w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy u pracodawców, wykonywania usług na podstawie umów cywilnoprawnych oraz przygotowanie do podjęcia zatrudnienia;
•         prace społecznie użyteczne;
•         roboty publiczne;
•         poradnictwo prawne;
•         działalność samopomocową w zakresie zatrudnienia, spraw mieszkaniowych i socjalnych.
Uczestnictwo w klubach integracji społecznej jest dobrowolne, jednakże jego warunkiem jest realizacja kontraktu socjalnego, o którym mowa w przepisach o pomocy społecznej.


Zakład aktywności zawodowej (ZAZ) nie jest samodzielną formą prawną – jest organizacyjnie i finansowo wydzieloną jednostką, która uzyskuje status zakładu aktywności zawodowej.

O utworzenie ZAZ-u ubiegać się mogą jednostki i organizacje wymienione w ustawie, których statutowym zadaniem jest rehabilitacja społeczna i zawodowa osób niepełnosprawnych. ZAZ tworzy się w celu zatrudniania osób niepełnosprawnych z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i określonych w ustawie grup osób z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a także przygotowania ich do życia w otwartym środowisku. ZAZ może prowadzić działalność gospodarczą. ą to przedsiębiorstwa powoływane przez gminy, powiaty, fundacje, stowarzyszenia lub inne organizacje społeczne, których statutowym zadaniem jest rehabilitacja zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych, Przyjmuje się, iż rolą zakładów jest co do zasady realizacja trzech rodzajów rehabilitacji:
zawodowej, rozumianej jako przygotowanie do wykonywania czynności na danym stanowisku pracy, wyposażenie pracownika w niezbędne umiejętności, a w miarę możliwości i kwalifikacje zawodowe (np. uprawnienia, certyfikaty itp.);
leczniczej, poprzez zapewnienie dostępu na terenie zakładu do usług rehabilitacyjnych (urządzeń i fachowej kadry);
społecznej – pomoc w odnalezieniu się w nowej roli, w pełnieniu różnych ról społecznych, codziennym funkcjonowaniu, poprawie jakości życia.

Tak jak wspomniano zakłady mogą prowadzić działalność gospodarczą. Ustawodawca zdecydował jednak, iż zakłady te nie mogą prowadzić działalności polegającej na wytwarzaniu wyrobów przemysłu paliwowego, tytoniowego, spirytusowego, winiarskiego, piwowarskiego, a także pozostałych wyrobów alkoholowych o zawartości alkoholu powyżej 1,5 % oraz wyrobów z metali szlachetnych albo z udziałem tych metali lub handlu tymi wyrobami.

Oferta działania zakładu skierowana jest przede wszystkim do osób niepełnosprawnych. Uzewnętrznia się to przede wszystkim wymogiem zatrudniania przez zakład co najmniej 70% osób niepełnosprawnych, w szczególności skierowanych do pracy przez powiatowe urzędy pracy. Są to osoby:
•         zaliczone do znacznego stopnia niepełnosprawności,
•        zaliczone do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, u których stwierdzono autyzm, upośledzenie umysłowe lub chorobę psychiczną, w tym osób, w stosunku do których rada programowa, zajęła stanowisko uzasadniające podjęcie zatrudnienia i kontynuowanie rehabilitacji zawodowej w warunkach pracy chronionej
W tym przypadku są to grupy osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz schorzeniami psychicznymi. A zatem te, które ustawodawca uznał za będące w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy, czyli mające największe problemy z zatrudnieniem.
Oprócz świadczenia pracy przez osoby niepełnosprawne pracodawca jest zobowiązany do zapewnienia zajęć rehabilitacyjnych. Wynoszą one nie mniej niż 60 minut dziennie i może ulec przedłużeniu do 120 minut dziennie na wniosek służb rehabilitacyjnych zakładu.
Działania zakładów aktywności zawodowej są współfinansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (nie więcej niż 70% kosztów działania zakładu) oraz ze środków samorządu województwa w wysokości co najmniej 10 %, z tym że procentowy udział samorządu województwa w kosztach może być zmniejszany, pod warunkiem znalezienia innych źródeł finansowania działania zakładu aktywności zawodowej. Nie należy zapomnieć, iż organizator zakładu przeznacza uzyskane dochody na zakładowy fundusz aktywności.

Stowarzyszenie
Jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych, które samodzielnie określa swoje cele, programy działania i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące jego działalności, opierając ją na pracy społecznej członków ( art.2 ust. 1 Prawo o stowarzyszeniach).
Stowarzyszenia są jedną z podstawowych form prawnych, w które zorganizowane są podmioty należące do sektora organizacji pozarządowych (tzw. trzeciego sektora). Obok fundacji są statystycznie najliczniejsza grupą organizacji pozarządowych.
Prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje obywatelom polskim, mającym pełna zdolność do czynności prawnych (tzn. osoby, które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione), nie pozbawionym praw publicznych. Ustawa dopuszcza członkostwo w stowarzyszeniach również osób małoletnich, a także cudzoziemców, mających miejsce zamieszkania  na terytorium Polski.
Stowarzyszenie może działać jako stowarzyszenie zwykłe lub stowarzyszenie zarejestrowane. W zależności od charakteru oraz wielkości mającego postać stowarzyszenia wybiera się dla niego odpowiednią formę organizacyjną.

Tworzenie stowarzyszeń zarejestrowanych:
Stowarzyszenie zarejestrowane nabywa osobowość prawną z chwila wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Z dniem tego wpisu stowarzyszenie to staje się odrębnym od założycieli podmiotem praw i obowiązków. Stowarzyszenie zarejestrowane musi być powołane przez co najmniej 15 osób, które uchwalają statut stowarzyszenia i wybierają komitet założycielski. Od tego momentu zaczyna się postępowanie rejestrowe, które kończy się lub nie, wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego.

Stowarzyszenie tego typu może prowadzić działalność gospodarczą, jednakże dochód z tej działalności służy jedynie realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału pomiędzy jego członków. Majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. W zakresie uregulowanym przez odpowiednie przepisy stowarzyszenie zarejestrowane może ubiegać się oraz otrzymywać dotację.

Tworzenie stowarzyszeń zwykłych:
Stowarzyszenia zwykłe mogą zostać utworzone na podstawie uproszczonej procedury. Potrzebni są do tego co najmniej trzej założyciele. Osoby te uchwalają nazwę stowarzyszenia, jego cele, określają regulamin stowarzyszenia (będący odpowiednikiem statutu stowarzyszenia zarejestrowanego), wskazują siedzibę i wybierają swojego przedstawiciela, który będzie reprezentował stowarzyszenie na zewnątrz.
Po założeniu stowarzyszenia zwykłego, jego założyciele zgłaszają pisemnie fakt założenia tego stowarzyszenia do organu nadzorującego, którym zwykle jest wydział spraw obywatelskich w starostwie powiatowym, właściwym ze względu na siedzibę stowarzyszenia. Jeśli w ciągu 30 dni od dnia uzyskania informacji o założeniu stowarzyszenia przez organ nadzorujący, organ ten nie wyda zakazu prowadzenia tej działalności (np. z powodu niezgodności regulaminu z przepisami prawa), stowarzyszenie zwykłe może rozpocząć działalność.

Fundacja
Organizacja powołana dla realizacji celów społecznie lub gospodarczo użytecznych (przy czym gospodarcze cele nie mogą być celami zarobkowymi). Fundacja jest fundowana przez osobę fundatora, którym może być osoba fizyczna, a także osoba prawna. Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą służącą realizacji jej celów, przy czym wartość jej środków majątkowych przeznaczonych na działalność gospodarczą nie może być mniejsza niż 1000 złotych. Środki uzyskane z działalności gospodarczej powinny być przeznaczone na działalność statutową